Իրանում ընթացող բողոքի ալիքը ոչ միայն ազգային, այլև աշխարհաքաղաքական խորը իմաստ ունի։ Այն տարբերվում է նախորդներից ոչ միայն իր բովանդակությամբ, այլև իր զարգացման դինամիկայով։ Փորձենք վերլուծել այս իրադարձությունների հինգ հիմնական փուլը՝ հասկանալու համար, թե ինչու է այս ալիքը այնքան բարդ և վտանգավոր իշխող ռեժիմի համար։
1. Փուլ. Տնտեսական դժգոհության արտահայտումը
Այս ալիքի սկիզբը դրված էր տնտեսական դժգոհության շուրջ։ Բնակչությունը, որը տնտեսական ճգնաժամի, գների անկանխատեսելի բարձրացման և կյանքի որակի անընդհատ անկման էր բախվում, սկսեց արտահայտել իր զայրույթը։ Սա դեռևս չէր ներառում քաղաքական պահանջներ կամ կառավարության դեմ ուղղված կարգախոսներ։ Բողոքի ցույցերը սահմանափակ էին տեղական բնույթով և ուղղված էին ոչ թե իշխանությանը, այլ՝ տնտեսական իրավիճակի բարելավմանը։
2. Փուլ. Բողոքի ալիքի ազգային ընդլայնումը
Այս փուլում բողոքի ցույցերը դուրս եկան իրենց տեղական շրջանակներից։ Դրանք սկսեցին տարածվել երկրի տարբեր շրջաններում, ցույց տալով, որ խնդիրը համազգային է։ Գլխավորը այլևս մեկ քաղաքում բողոքի ցույց անող մարդկանց թիվը չէր, այլ այն իմաստը, որ ազգային խնդիրը զգացվում էր ամբողջ երկրում։ Բնակչությունը հասկացավ, որ իրենք չեն մնում մեկուսացված, և դա հզորացնում էր նրանց։
3. Փուլ. Բովանդակության քաղաքականացումը
Այս փուլում տեղի ունեցավ շրջադարձը։ Տնտեսական պահանջները, որոնք սկզբում գերակշռում էին, դարձան դժգոհության աճի և լուծումների բացակայության հետևանքով։ Բողոքի ցույցերը սկսեցին քաղաքականացվել։ Հայտնվեցին կարգախոսներ, որոնք ուղղված էին ոչ թե միայն գների բարձրացմանը, այլև՝ իշխող ռեժիմի և կառավարության դեմ։ Սա շատ կարևոր էր, քանի որ կառավարությունը դեռևս կարող էր փորձել «ճնշել» տնտեսական բողոքի ցույցերը խոստումներով կամ միջոցառումներով, մինչդեռ քաղաքական բողոքի ցույցերը շատ ավելի դժվար են ենթարկվում ճնշմանը, քանի որ դրանց հիմքում ընկած է վստահության պակասը։
4. Փուլ. Բռնության և հակամարտության սրացումը
Այս փուլում բողոքի ցույցերը վերածվեցին բախումների։ Որոշակի պահից հետո խաղաղ հանրահավաքները սկսեցին ուղեկցվել բռնության դեպքերով, ձերբակալություններով և զոհերի մասին հաղորդագրություններով։ Իշխանությունների արձագանքը նույնպես սրվեց՝ սկզբնական ցրումներից մինչև ավելի խիստ միջոցառումներ և զանգվածային ձերբակալություններ։ Արդյունքում, զոհերի և ձերբակալվածների թիվը հասել է հարյուրավոր, նույնիսկ հազարավոր մարդկանց։
5. Փուլ. Տեղեկատվական պատերազմի և արտաքին ազդեցության գործոնը
Այս փուլում առաջին պլան է գալիս տեղեկատվական պատերազմը։ Բախումների պատկերները, որոնք արագորեն տարածվում են համացանցում, նպատակ ունեն ազդեցություն թողնելու՝ թե՛ ներսում, թե՛ դրսում։ Սա ստեղծում է մի ֆոն, որի դեմ Իրանում ցանկացած ներքին ճգնաժամ ավտոմատ կերպով դառնում է ավելի մեծ աշխարհաքաղաքական խաղի մաս։
Այս իրադարձությունների համատեքստում կարևոր է նաև հասկանալ արտաքին գործոնների դերը։ ԱՄՆ-ն և Իսրայելը, յուրաքանչյուրը իր սեփական շահերից ելնելով, ակտիվորեն ներգրավված են իրադարձությունների շուրջ։ ԱՄՆ-ն իր ազդեցությունն իրականացնում է հրապարակային հայտարարությունների, պատժամիջոցների և «ռեժիմի անօրինականության» մասին անընդհատ ազդանշանների միջոցով։ Իսրայելը, իր հերթին, ցանկացած ներքին անկայունություն դիտարկում է որպես հնարավորություն և փորձում է իրադարձությունների շուրջ խաղադրույքները բարձրացնել։
Ի տարբերություն դրան, Ռուսաստանը և Չինաստանը հիմնականում հետաքրքրված են կայունության պահպանմամբ։ Նրանց համար Իրանում ցանկացած խոշոր ճգնաժամ ռիսկեր է ներկայացնում տարածաշրջանային անվտանգության և իրենց տնտեսական շահերի համար։
Այսպիսով, Իրանի բողոքի ալիքը դառնում է ոչ միայն ներքին, այլև աշխարհաքաղաքական խաղի հզոր գործոն, որի հետևանքները կարող են ունենալ ավելի լայն և երկարատև բնույթ։
