Հայաստան-ԱՄՆ միջուկային համագործակցության մասին արևմտյան վերլուծություն

Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ԱՄՆ փոխնախագահ Ջո Բայդենի հանդիպման արդյունքում ստորագրված միջուկային համագործակցության մասին համաձայնագիրը մեծ ուշադրություն է գրավել արևմտյան վերլուծական շրջանակներում։ Այս քայլը, որը նախատեսում է ամերիկյան տեխնոլոգիաների և ծառայությունների ներգրավումը, ոչ միայն նոր էներգետիկ ուղղություն է բացում Հայաստանի համար, այլև ունի ռազմաքաղաքական հզոր նշանակություն՝ ազդելով տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական դինամիկայի վրա։

Չեխական iDNES.cz պարբերականի վերլուծաբան Ադամ Հաջեկը նշում է, որ գրեթե բոլոր արևմտյան փորձագետները համաձայն են այն կարծիքի, թե Մեծամորի ատոմակայանը, որը հիմնականում ապահովում է Հայաստանի էներգետիկ կարիքների մոտ 40%-ը, իրական վտանգ է ներկայացնում ոչ միայն Հայաստանի, այլև նրա հարևան երկրների՝ Վրաստանի, Թուրքիայի, Ռուսաստանի հարավի և Իրանի համար։

Հաջեկի կարծիքով, Եվրամիությունը բազմիցս փորձել է ֆինանսապես խրախուսել Հայաստանին փակել իր 448 ՄՎտ հզորությամբ ատոմակայանը, սակայն առանց հաջողության։ Հայաստանի իշխանությունները, «Ռոսատոմ»-ի և այլ մասնագիտական կազմերի օգնությամբ, արդեն երկու անգամ արդիականացրել են կայանը՝ նախատեսելով այն շահագործել առնվազն մինչև 2036 թվականը։

Ստորագրված համաձայնագիրը սահմանում է իրավական շրջանակ ամերիկյան տեխնոլոգիաների, վառելիքի և ծառայությունների արտահանման համար։ Այն նաև բացում է դռներ ամերիկյան ընկերությունների համար՝ Մեծամորի ատոմակայանը փոքր մոդուլային ռեակտորներով փոխարինելու պայմանագրերի համար մրցույթներ անցկացնելու համար։ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջո Բայդենը այս համագործակցությունը բնութագրել է որպես «դասական փոխշահավետ իրավիճակ»՝ նշելով, որ այն օգուտ կտա և՛ Հայաստանին, և՛ Միացյալ Նահանգներին։

Վերլուծաբանը նշում է, որ այս լուծումը լավագույնն է համարվում ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի և եվրոպական երկրների համար, քանի որ այն կօգնի Հայաստանին նվազեցնել իր կախվածությունը Ռուսաստանից։

Հաջեկի վերլուծության համաձայն՝ այս քայլը Ռուսաստանի համար հանդիսանում է «վերջին նշանը»՝ ցույց տալով, որ Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի դիրքերը թուլանում են։ Նա նշում է, որ Ռուսաստանի «Ռոսատոմ» ընկերությունը վերջին պահին փորձել է դիմադրել՝ առաջարկելով «համալիր համագործակցություն» նոր ռեակտորի կառուցման գործում, սակայն այդ առաջարկը Հայաստանում լայն արձագանք չի ստացել։

Վերլուծաբանը կարծում է, որ Նիկոլ Փաշինյանը վաղուց հստակեցրել է, որ նոր միջուկային հզորությունների կառուցումը պետք է լինի ազգային անվտանգության հարց, ոչ թե պարզապես ֆինանսական։ Ըստ նրա՝ վարչապետը վստահ է, որ այս միջուկային «բարեկամությունը» ԱՄՆ-ի հետ, Ադրբեջանի հետ խաղաղության հաստատումը և Թուրքիայի հետ սահմանների բացումը կօգնեն նրան հաղթել հուլիսին կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններում։

Ազգը և բարոյականությունը․ հայկական իրականության հայացքը

Ազգը, որպես հասարակական կատեգորիա, պետք է հասկանալ ոչ թե պետական կառույցի կամ աշխարհաքաղաքական հարաբերությունների շրջանակներում, այլ որպես հավաքական գիտակցություն, որը ձևավորվում է ընդհանուր արժեքների, հավատալիքների և նորմերի հիման վրա։ Այս հիմքը գոյություն ունի անհատական մտքերից և ցանկություններից անկախ։

Սոցիոլոգիայի հիմնադիր Էմիլ Դյուրկհեյմի տեսության համաձայն, հասարակությունը նախ և առաջ բարոյական իրականություն է։ Եթե հասարակության անդամները կորցնեն ընդհանուր բարոյական արժեքների հանդեպ հարգանքը, ապա այն կամարտում է անհատների անհամաչափ խմբի։

Մաքս Վեբերը նույնպես ընդգծում է, որ ազգը մարդկանց խումբ է, որը միավորված է ոչ թե ֆիզիկական կամ աշխարհագրական հատկանիշների (արյուն, լեզու, տարածք), այլ ընդհանուր ճակատագրի հավատով։

Բենեդիկտ Անդերսոնի «Երևակայական Հանրություններ» աշխատության մեջ ներկայացված գաղափարը ևս կարևոր է։ Ազգը երևակայական համայնք է, որտեղ մարդիկ, թեև երբեք չեն ճանաչում իրենց ազգակիցների մեծ մասին, մտովի կապ են զգում նրանց հետ։

Այս տեսողական անկյունից դիտարկելիս, երբ փորձում են ազգն ու պետությունը բացատրել միայն ռացիոնալ տերմիններով՝ պետության գործառույթը որպես «լավ ապրելու միջոց» կամ Հայրենիքի սահմանները որպես «միջազգային պայմանագրեր», ապա քանդվում է այն զգայական հիմքը, որի առկայության դեպքում է հնարավոր ազգի և պետության գոյությունը։

Այս համատեքստում, ութ տարի Հայաստանը ղեկավարող իշխանության ամենամեծ վնասը, ըստ իմ կարծիքի, բարոյականության համակարգի քայքայումն էր։ Սա դրսևորվեց բոլոր գրված և չգրված սոցիալական նորմերի, ազգային արժեքների և հասարակական հաստատությունների՝ Եկեղեցու, դատարանների, պետական ինստիտուտների, նույնիսկ ինքնիշխանության հասկացության, անտեսումով։ Պետական քաղաքականության հիմքում սուտի և մանիպուլյացիաների դրվելը, ինչպես նաև մարդկանց վախի և անվստահության վրա հիմնված կառավարման մեթոդները, ոչ միայն քայքայեցին հասարակական հոգին, այլև ստեղծեցին անցանկալի երևույթներ, որոնք վտանգում են երկրի ապագան։

Այսպիսով, հիմնական խնդիրը այսօր ոչ թե ռազմավարական կամ տնտեսական բարձրակետեր գտնելն է, այլ այն ռեֆլեկսիան՝ ինքնաքննադատությունը, որը թույլ կտա հասկանալ, թե ինչու և ինչպես ստացվեց այս իրավիճակը, և ինչ ռազմավարական հետևություններ պետք է անել՝ ապագայի համար։

Այս մտքերը հիմնված են «Մայր Հայաստան» կուսակցության վարչության անդամ Ստեփան Դանիելյանի հրապարակային հայտարարությունների վրա։

Հայաստանը՝ ԱՄՆ-ի և Չինաստանի շահերի խաչմերուկը դառնալու ռիսկը

Հայաստանը կարող է դառնալ ԱՄՆ-ի և Չինաստանի շահերի մրցակցության հիմնական կենտրոնը, եթե հաջողությամբ կյանքի կոչվի ԱՄՆ-ի կողմից նախաձեռնված «Թրամփի ուղին» (TRIPP) նախագիծը։ Այս եզրակացությանը հասնում են ամերիկյան վերլուծաբանները՝ նշելով, որ Հարավային Կովկասը դարձել է աշխարհաքաղաքական նշանակության տարածաշրջան, որտեղ մրցում են Չինաստանը, Ռուսաստանը, Իրանը և Թուրքիան։

ԱՄՆ-ի նոր ռազմավարության հիմքում ընկած է Չինաստանի աճող ազդեցությանը Եվրասիայում հակազդելու անհրաժեշտությունը։ Չինաստանը, իր «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության միջոցով, ներդրումներ է կատարում տարածաշրջանի ենթակառուցվածքներում՝ երկաթուղիներ, մայրուղիներ, խողովակաշարեր և նավահանգիստներ։ Այս նախագծի հաջողությունը թույլ կտա Չինաստանին ոչ միայն ապահովել իր տնտեսական ռեսուրսների հասանելիությունը, այլև ընդլայնել իր ազդեցությունը Եվրոպա, Մերձավոր Արևելք և Ասիա։

ԱՄՆ-ի համար TRIPP-ը կարող է դառնալ այս ռազմավարության հիմնաքարը։ Այն նախատեսում է Թուրքիայի, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջոցով Կենտրոնական Ասիա մուտքի ապահովումը՝ ստեղծելով ինտեգրված համակարգ, որը ներառում է ոչ միայն տրանսպորտային, այլև էներգետիկ և հաղորդակցական ենթակառուցվածքներ։ Այս միջանցքը կարող է նաև ծառայել որպես ռազմավարական հարթակ՝ Ռուսաստանի, Իրանի և Չինաստանի հետ հարաբերություններում մանևրելու համար։

Հայաստանի դերը TRIPP-ի մեջ կարևոր է, քանի որ այն հանդիսանում է այս երթուղու հիմնական տարանցիկ կետերից մեկը։ Սակայն նախագծի իրականացման համար պահանջվում է համեմատաբար քիչ ֆինանսական ներդրումներ, ինչը դարձնում է այն ավելի գրավիչ ԱՄՆ-ի համար։

Այնուամենայնիվ, վերլուծաբանները նշում են, որ նման ռազմավարությունը բարձր ռիսկեր է պարունակում։ Հարավային Կովկասը շարունակում է մնալ բռնի հակամարտությունների գոտի, և տարածաշրջանային լարվածության ցանկացած աճ կարող է անկայունացնել ամբողջ նախագիծը։ Իրանը, որը համարում է TRIPP-ը իր անվտանգությանը սպառնալիք, կարող է ռեակցիա ցույց տալ իր հարևանության հանդեպ, իսկ Ռուսաստանը, որը համարում է տարածաշրջանը իր ազդեցության գոտու մաս, կարող է հակազդել ամերիկյան ներկայության ընդլայնմանը։

Այսպիսով, Հայաստանը կարող է հայտնվել աշխարհաքաղաքական խաղի կենտրոնում՝ դառնալով ԱՄՆ-ի և Չինաստանի շահերի մրցակցության հիմնական ասպարեզը։ Այս իրավիճակում Հայաստանի համար կարևոր է գտնել բալանս՝ միաժամանակ համագործակցելով և՛ ԱՄՆ-ի, և՛ Չինաստանի հետ՝ ապահովելով իր անվտանգությունը և խուսափելով դառնալով որևէ գերտերության «մանրադրամը»։ Այս խնդիրը լուծելու համար պահանջվում է նոր, ռազմավարական մոտեցում, որը կկարողանա փոխլրացման եղանակով կառուցել բոլոր կողմերի համար շահավետ համագործակցության հիմք։