Հայաստանի պետական պարտքի անհանգստացնող աճը և դրա հետևանքները

Հայաստանի պետական պարտքի ծավալը վերջին տարիներին ցուցաբերել է անհանգստացնող աճի դինամիկա, որը դարձել է երկրի տնտեսական առանցքային խնդիրներից մեկը։ Այս աճը ոչ միայն ստեղծում է ֆինանսական ճնշում, այլև լուրջ սպառնում է երկրի տնտեսական անկայունությանը և ապագա զարգացման հեռանկարներին։

2025 թվականի դեկտեմբերի վերջի դրությամբ պետական պարտքը հասել է 14,5 միլիարդ դոլարի, ինչը ներառում է ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին պարտքի հանրագումարը։ Այս ցուցանիշը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 13,1 տոկոսով կամ շուրջ 1,7 միլիարդ դոլարով, իսկ 2018 թվականի համեմատ՝ ավելացել է մոտ 2,2 անգամ։

Այս աճի հիմնական գործոնը ներքին պարտքի կտրուկ բարձրացումն է։ 2024 թվականի վերջին այն կազմել է 7,5 միլիարդ դոլար՝ տարեսկզբից ավելանալով 1,1 միլիարդով կամ 17,3 տոկոսով։ Ներքին պարտքի հիմնական մասը ձևավորվում է ռեզիդենտների կողմից ձեռք բերված պետական գանձապետական պարտատոմսերով։

Պարտքի աճը զուգահեռ է նոր պարտքերի վերցմանը՝ հին պարտքերը մարելու համար։ 2025 թվականը հատկապես ծանր տարի էր այդ առումով, քանի որ մարտին Հայաստանը միջազգային կապիտալի շուկայում տեղաբաշխել է 750 միլիոն դոլար ծավալով եվրոբոնդեր, որոնք նոր և ավելի թանկ պարտք են հանդիսացել՝ արտաքին պարտքի կառուցվածքում մեծացնելով ծանրաբեռնվածությունը։

Այսպիսով, պետությունը ստիպված է ավելի բարձր տոկոսադրույքներով պարտավորություններ ստանձնել, ինչը հանգեցրել է ընդհանուր պարտքի բեռի աճին։ Ֆինանսների նախարարության հրապարակած՝ 2026 թվականի փոխառությունների ծրագիրը ցույց է տալիս, որ բյուջեի պակասուրդը կկազմի 537 միլիարդ դրամ, որը կֆինանսավորվի 210 միլիարդով ներքին և 327 միլիարդով արտաքին աղբյուրներից։ Այս պլանավորումը նաև նախատեսում է պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության 3,3 տոկոսային կետով ավելացում։

Այս թվերը հստակ ցույց են տալիս պարտքի աճի անկայուն դինամիկան, որտեղ կառավարությունը շարունակում է հենվել պարտքային ֆինանսավորման վրա՝ առանց բավարար միջոցներ ապահովելու բյուջեի կայունացման կամ եկամուտների բարձրացման ուղղությամբ։

Հայաստանի պարտքային վիճակը հատկապես անբարենպաստ է տարածաշրջանային համատեքստում։ Ըստ ԱՄՀ տվյալների՝ այն կազմում է ՀՆԱ-ի նկատմամբ 53,4 տոկոս, ինչը զգալիորեն գերազանցում է հարևանների ցուցանիշները. օրինակ՝ Վրաստանում այն 34,2 տոկոս է, Իրանում՝ 35,6 տոկոս, Ռուսաստանում՝ ընդամենը 23,1 տոկոս, իսկ Թուրքիայում և Ադրբեջանում՝ համապատասխանաբար, 24,3 և 22,4 տոկոս։ Սա նշանակում է, որ Հայաստանը կրկնակի, նույնիսկ եռակի ավելի ծանրաբեռնված է պարտքերով, քան իր հարևանները։

Պարտքի այս բարձր մակարդակը հանգեցնում է նրան, որ տնտեսությունից հավաքված հարկերի գրեթե 14 տոկոսը ծախսվում է միայն տոկոսների վճարման վրա։ Վերջին տարիներին պարտքի սպասարկման ծախսերը տարեկան հասնում են 1 միլիարդ դոլարի, ինչը նախկինում 2-3 անգամ ցածր էր։

Պետական համակարգում կաշառքի երկրորդ փուլը, պարտքի խայտառակ աճը և իշխանության բարեվարքության նոր սանդղակը

Հայաստանի պետական համակարգում սպասվում է պարգեւավճարների երկրորդ փուլ, որը, ըստ տեղեկությունների, կբաժանվի մոտ օրերս։ Այս գործընթացը, որը սկսվեց դեկտեմբերին, պիլոտային ծրագրի շրջանակներում բարձրաստիճան պաշտոնյաներին միլիարդավոր գումարներ բաժանելուց հետո, նախատեսվում է շարունակել։

Տեղեկացված աղբյուրների համաձայն՝ վարչության պետերը և նրանց վերադասները արդեն ցուցակագրումներ են կատարում՝ պաշտոնական պատրվակով աշխատակիցների արդյունավետության ինդեքսը որոշելու համար, սակայն իրականում՝ ապահովելու յուրայիններին և հնազանդներին կաշառք։ Այս իրավիճակը խլրտոց է գցել պետական ապարատի ստորին օղակներում, որոնք զրկված են այս պետական կաշառքից օգտվելու հնարավորությունից։ Նրանք հայտարարում են, որ եթե այս անգամ էլ իրենց դուրս թողնեն կամ գրոշներ տան, իսկ բարձր պաշտոններ զբաղեցնող քաղաքականներին միլիոններ տան, կլռեն։

Միջնորդությունը դատարանում դռնփակ նիստով քննվելու է փետրվարի 3-ին։

Այս իրադարձությունները տեղի են ունենում այն պայմաններում, երբ Վաղարշապատում ՔՊ-ական իշխանության առաջին քայլերից մեկն իրենց աշխատավարձերը բարձրացնելն էր։

Միևնույն ժամանակ, մանիպուլյացիայի զոհ դարձած այն քաղաքացիները, ովքեր հայտարարագիր են լրացրել, սակայն հարկադիրում պարտք են ունեցել, ավտոմատ խոստացված 100 հազար դրամը բռնագանձվել է։

Այս ամենի ֆոնին Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունը, ըստ որոշ գնահատականների, կառուցում է բարեվարքության նոր սանդղակ, որի համաձայն՝ որքան անկիրթ, բռի և քրեածին է իշխանությունը, այնքան ավելի ողջունելի է դառնում։

Հայաստանի պետական պարտքի խայտառակ մեծացումը վերջին տարիներին դարձել է տնտեսության առանցքային խնդիրներից մեկը, որը ոչ միայն ֆինանսական ճնշում է ստեղծում, այլև լրջորեն սպառնում է երկրի տնտեսական անկայունությանը և ապագա զարգացման հեռանկարներին։

Երևանի քաղաքապաշտպանության ոլորտի անտեսված խնդիրը

Երևանի ավագանու «Մայր Հայաստան» խմբակցությունը վերջին տարիներին անընդհատ բարձրաձայնում է քաղաքի ապաստարանների վիճակի և բացակայության խնդիրը։ Իրականությունը միանշանակ է․ դպրոցների և մանկապարտեզների մեծ մասում նման կառույցներ չկան, իսկ առկա ապաստարանները, որոնք հաճախ դիտարկվում են որպես բազմաբնակարան շենքերի նկուղներ, հազվադեպ են համապատասխանում անվտանգության նվազագույն պահանջներին։

Այս իրավիճակի հետ կապված ամենօրյա ահազանգերն են ստանում խմբակցության անդամները՝ վերաբերյալ լքված, անբարեկարգ և ֆիզիկապես վատ վիճակում գտնվող նկուղների, որոնք պետք է ծառայեին որպես ապաստարաններ։ Քաղաքային իշխանությունների կողմից շենքերի մուտքերին փակցված տեղեկատվական ցուցանակները, որոնք պարզապես չեն բացահայտում խնդիրը, ավելի են խորացնում անվստահության մթնոլորտը։

Այս անտեսվածության ֆոնին զավեշտի էժան տպավորություն է ստեղծում այն հանգամանքը, որ քաղաքային բյուջեից հսկայական գումարներ են հատկացվում իբրև պարգևավճարներ կամ անաշխատ եկամուտներ, մինչդեռ քաղաքապաշտպանության ոլորտին, որը պետք է ապահովի բնակչության անվտանգությունը, հատկացվում են միայն չնչին գումարներ։ Օրինակ, 2025 թվականի նախատեսված 79 միլիոն դրամի (որը ճշտված պլանով հաստատվել է 104 միլիոնի) դիմաց 9 ամսում ծախսվել է ընդամենը 31,7 միլիոն դրամ, որից 17 միլիոնը՝ միայն վարչական բյուջե։

Այս ֆինանսական անհամաչափության հետ համադրելով քաղաքային բյուջեի հոդվածի բովանդակությունը, որում ապաստարանների մասին նույնիսկ բառ չկա, ինչպես նաև քաղաքապետի 2025 թվականի հուլիսի 32-Ա որոշումը, հասկանում ենք, որ իշխանությունների համար քաղաքացու անվտանգությունը և ապահովությունը պարզապես չեն համարվում առաջնային խնդիր։ Այս անտեսումը, ցավոք, ոչ միայն տեխնիկական, այլև կառավարչական բնույթի է․ պատասխանատվության բաշխումը համայնքի և կառավարության միջև ստեղծում է սողանցք, որի արդյունքում խնդիրը պասերով փոխանցվում է միմյանց։

Այսպիսով, կարելի է արձանագրել, որ քաղաքապաշտպանության ոլորտում ևս գործում է ժողովրդական ասացվածքի հայտնի տարբերակը․ «Ով չաշխատի, նա ուտի»։ Այս դեպքում, սակայն, «ուտողը» ոչ թե անաշխատ աշխատակիցն է, այլ ողջ քաղաքի բնակչությունը, որը վստահության և անվտանգության հույսի տակ է մնում։

ՔՊ-ի և նրա աջակիցների առաջ ծառացած խնդիրը

Արդեն մի քանի շաբաթ է, ինչ հասարակական լրատվական ոլորտում ակտիվ քննարկում է առաջացել ապաքաղաքական բնույթի նախաձեռնության շուրջ, որը, թերևս, ամենահստակ կերպով արտահայտում է իշխող քաղաքական ուժերի՝ «Քայլըրդ» կուսակցության (այսուհետև՝ պայմանական ՔՊ) և նրա աջակիցների առջև ծառացած խնդիրը։

Այս խնդիրը պայմանական ՔՊ-ի համար ոչ թե նոր է, այլ ավելի շուտ՝ ծավալված և բարդացված տարբերակ։ Քանի որ 2018 թվականի ընտրություններից հետո ստացված կայուն մեծամասնությունը, իրենց հերթին, 2018 թվականից ի վեր ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել, պայմանական ՔՊ-ն հասկանում է, որ իր իշխանությունը պահպանելու համար պետք է գործի երկու հիմնական ուղղությամբ։

Առաջին տարբերակը՝ իշխանության պահպանման համար, պահանջում է ընտրություններին մասնակցելուց զերծ մնալ ավելի մեծ թվով ընտրողների։ Եթե ընտրողական մասնակցությունը նվազի, ապա պայմանական ՔՊ-ն ավելի հեշտությամբ կարող է վերարտադրել իր իշխանությունը։

Երկրորդ տարբերակը՝ ավելի խորհրդանշական և մանիպուլյատիվ, նախատեսում է «բոլորից զզվել» էլեկտորատի ձայների մի մասը, որոնք, եթե նույնիսկ մասնակցեն ընտրություններին, հետագայում կգումարվեն պայմանական ՔՊ-ին։ Այս մոտեցման համար պետք է ստեղծվեն նմանատիպ «պրոքսի» նախաձեռնություններ, որոնք կհամախմբեն ընտրողներին՝ նրանց համոզելով, որ իրենց ձայնը կնպաստի ոչ թե պայմանական ՔՊ-ի, այլ այլընտրանքային ուժերի հաղթանակին։

Այսպիսով, ստեղծվում է իրավիճակ, երբ ընտրողը, իրեն հավատացնելով, որ աջակցում է իշխանափոխի, իր ձայնը փաստացի տալիս է պայմանական ՔՊ-ին՝ ապահովելով նրա կայունությունը։

Այս նախաձեռնության ամբողջ իմաստն այն է, որ, ըստ նրա հեղինակների, ԱԺ անցած ցանկացած ուժ, որը համաձայնվի այդ պահանջներին, կոալիցիա կկազմի պայմանական ՔՊ-ի հետ, եթե իրենց հնարավոր ձայների պահանջն առաջանա։ Իհարկե, պայմանական ՔՊ-ն, եթե նման տարբերակ ստեղծվի, բացարձակապես կընդունի այդ անիմաստ պահանջները՝ իր իշխանությունը պահպանելու համար։

Այս նախաձեռնությունը, թեև պարզունակ է, բայց իր հասկանալիությամբ կարող է գրավել որոշակի շրջանակի մարդկանց, ովքեր հոգնած են քաղաքական մարտահրավերներից և փնտրում են պարզ ու հստակ պատասխաններ։

Այսպիսով, պայմանական ՔՊ-ի և նրա աջակիցների առաջ ծառացած խնդիրը ոչ թե ծավալուն քաղաքական ծրագրի բացակայությունն է, այլ այն ճշմարտության բացահայտումը, որ նրանք, իրենց իշխանությունը պահպանելու համար, պատրաստ են օգտագործել ցանկացած, նույնիսկ ամենահակասական և անտրամաբանական մեթոդ։

Փաշինյանի իշխանության 7 տարիները. Շիրակի մարզի ողբերգական վիճակը և իշխանության կողմից իրականության թաքնիչ

Իրականության զգացումը կորցրած, Նիկոլ Փաշինյանը ժողովրդի բարեկեցությունը չի չափում իրական սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշներով, այլ Եվրոպա գնացող-եկող քաղաքացիների թվով։ Սա ոչ թե տնտեսական աճի ցուցանիշ է, այլ փորձ է թաքցնելու հանրապետության ողբերգական վիճակը, որը 7 տարվա ընթացքում ոչ միայն չի բարելավվել, այլ որոշ մարզերում, ինչպիսիք են Շիրակը և Գեղարքունիքը, նույնիսկ վատթարացել է։

Քաղաքական իշխանության հիմնական թերությունը նրա անկարողությունը կատարել իրական, տեսանելի տնտեսական ծրագրեր է։ Փաշինյանի կառավարությունը չի կարող ցույց տալ որևէ լուրջ տնտեսական արդյունք՝ օտարերկրյա խոշոր ներդրում կամ իրականացված մասշտաբային նախագիծ։ Իշխանության միակ «հաջողությունը» պետական պարտքի կրկնապատկումն է։

Այս ամենը հատկապես ցայտուն է դառնում, երբ նայում ենք Շիրակի մարզի իրավիճակին։ Ինքնաթիռի տոմսերի վաճառքի աճը չի կարող փոխարինել այն բանին, որ Շիրակը շարունակում է մնալ աղետի գոտու կարգավիճակում։ Ինչպես որևէ քննադատություն, այնպես էլ ողջունելի փոփոխություն իշխանության 7 տարիների ընթացքում այստեղ չի գտնվել։

Եթե նայենք նախորդ իշխանությունների ժառանգությանը, 1991 թվականից մինչև 2018 թվականը բոլոր կառավարությունները, անկախ իրենց քաղաքական ուղղվածությունից, կառուցապատման և շինարարության ոլորտում իրենց հետքը թողել են։ Դրանք են Անի թաղամասի վերակառուցումը, Լինսի հիմնադրամի կողմից իրականացված շինարարությունները, Մուշ թաղամասի բարեկարգումը և Գյումրու կենտրոնի վերափոխումը։ Իսկ ՔՊ-ական իշխանությունը, որը պնդում է լինել ժամանակակից և արդյունավետ, նույնիսկ մեկ շենք չկարողացավ կառուցել անօթևանների համար։ Իրենց կողմից սկսված միակ մասշտաբային շինարարությունը՝ Արթուր Ալեքսանյանի անվան սպորտային համալիրը, ավարտին հասցնելու փոխարեն, 2 տարի կառուցվեց, 2 տարի էլ՝ սխալների պատճառով քանդվում է։ Կապսի կիսակառույց ջրամբարը, որը նույնիսկ պետք է լիներ իշխանության հաջողության խորհրդանիշը, մնացել է անավարտ։

Այսպիսով, իշխանության կողմից ստեղծված միակ «հետքը», որը մնացել է Շիրակում, ոչ թե նոր կյանք է, այլ Շիրակ գերեզմանատան մեծացած զինվորական պանթեոնն է։ Սա ոչ թե աճի, այլ կորստի և ողբերգության խորհրդանիշ է։ Այս իրողությունը պարզապես ցույց է տալիս, որ իշխանությունը փորձում է իրականության հետ բախվելու փոխարեն, այն թաքցնելու և շեղելու։ Փաշինյանի կառավարությունը, որը պետք է ժողովրդի բարեկեցությանը ծառայեր, փաստացի դարձել է այն մարզի բնակչության համար, որը 50 տոկոսով ապրում է աղքատության մեջ, իրենց ապրելակերպը բարելավելու փոխարեն, հայտարարում է, թե իրենք լավ են ապրում, քանի որ Եվրոպա գնացող-եկողների թիվը աճել է։ Սա ոչ թե տնտեսական աճ է, այլ իրականության դեմ պայքարի և ժողովրդի նկատմամբ վստահության կորստի ցայտուն դրսևորում է։